وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و کەنداوی عەرەبی نەک تەنها پەیوەندی کلتووری بەڵکو بەرژەوەندی هاوبەشیشیان لە دەستەبەرکردنی ئاسایش و خۆشگوزەرانی ناوچەکانی خۆیاندا هەیە.
وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) لە مانگی نیسانی 2025، بۆ سێیەم جار لە زنجیرەیەک بەشداریکردن بۆ قووڵکردنەوەی پەیوەندییە ستراتیژییەکانیان لە کوەیت کۆبوونەوە.
میواندار، عەبدوڵڵا عەلی ئەل یەحیای وەزیری دەرەوەی کوەیت، کۆبوونەوەکەی بە خاڵی وەرچەرخان لە قووڵکردنەوەی هەماهەنگییەکان لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی هاوبش و ئامانج و بەرژەوەندی هاوبەش پێناسەکرد.
بەشداربووانی لوتکەکە باسیان لە کۆمەڵێک پرس و دەرفەتی بەرفراوانی بەرژەوەندی هاوبەشی نێوان هەرێمەکان و لە هەمان کاتدا بەرەوپێشبردنی پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتانی جیاواز کرد.
وەزیرانی دەرەوە تیشکیان خستە سەر فراوانکردنی هەماهەنگییەکان لە چەندین کەرتدا، کە گفتوگۆی سیاسی، ئاسایشی ناوچەکە، هەماهەنگیی ئابووری و بازرگانی، هاندانی وەبەرهێنان، پەرەپێدانی ژێرخانی گواستنەوە و بەردەوامیی ژینگەیی لەخۆگرتبوو. بابەتە سەرەکییەکانی تر، ئاسایشی خۆراک و ئاو، ژێرخانی دیجیتاڵی و ژیریی دەستکردی لەخۆگرتبوو، ئەمەش بە ئامانجی پێشخستنی سەقامگیری و گەشەپێدانی بەردەوام.
بە هەمان شیوە باسیان لە پێشهاتە جیۆپۆلەتیکییەکان، لەوانەش دۆخی ئەفغانستان و گرژییە بەردەوامەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پەیوەندییە مێژوویی، کلتووری و پەرەسەندنە مرۆییەکانی نێوان ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) کرد.
مێژوو، کلتوور، پەیوەندی
پەیوەندیی نێوان ئاسیای ناوەڕاست و نیمچە دوورگەی عەرەبی بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و بەرگەی چەندین گۆڕانکاریی گرنگی گرتووە. ڕێگای ئاوریشم، کە لە سەدەی دووەمی پێش زایین دامەزراوە، لە سەرەتادا پەیوەندیی بازرگانی بەهێزی نێوان هەرێمەکانی پەرەپێدا. ئاسیای ناوەڕاست وەک ناوەندێکی بازرگانی کە تێیدا کاڵاکانی وەک ئاوریشم و کاغەزی چینی لە سەمەرقەند (لە ئۆزبەکستانی هاوچەرخ)ـەوە بە بخور و خشڵی عەرەبی دەگۆڕدرانەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی بینی.
بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە سەدەی هەشتەمدا ئاستێکی ڕۆحی و بیرمەندی بۆ ئەو پەیوەندیانە زیاد کرد. شارەکانی وەک سەمەرقەند و بوخارا بوونە ناوەندی سەرەکیی زانستی ئیسلامی، بیرمەندانی بنچینەیی وەک محەمەد ئەل بوخاری، محەمەد بن موسا ئەل خواریزمی و ئیبن سینای بەرهەم هێنا.
بەڵام لە ئەنجامی گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکان و سەرهەڵدانی بازرگانی دەریایی، پەیوەندییەکان لە سەدەی شانزەدا لاواز بوون. لە سەدەی بیستەمدا، داگیرکاریی سۆڤیەت و دابڕانی ئاسیای ناوەڕاست بووە هۆی دوورکەوتنەوەی زیاتری هەردوو هەرێمەکە. دوای ئەوەی وڵاتانی هاوچەرخی ئاسیای ناوەڕاست لە ساڵی 1991 سەربەخۆیییان لە یەکێتی سۆڤیەت وەرگرت، لاپەڕەیەکی نوێ دەستی پێکرد.
پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو هەرێم بە چوار قۆناغ گەشەی کردووە، لە ساڵانی 1990ـەوە بە دامەزراندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان دەستیپێکردووە. تا ساڵانی 2000، هەماهەنگییەکان بۆ بازرگانی، وەبەرهێنان و ڕێککەوتننامەکان فراوانتر بوون. لە ساڵانی 2010 بەدواوە، هەماهەنگییەکان بۆ سەکۆ ئاسایشی و فرەلایەنەکان درێژبوونەوە. وە لە ساڵی 2021ـيوە، هاوبەشییەکە ڕێکخراوتر بووە، کە لە بەرژەوەندیی ئابووریی هاوبەش، گەشەسەندنی گفتوگۆی سیاسی و پەیوەندییە کولتوورییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە.
هەنگاوە سەرەکییەکان، وەک کۆبوونەوەی وەزاری لە ساڵی 2014 لە ڕیاز، سعودیە، کۆدەنگیی سەمەرقەندی 2017 و لوتکەی جەددەی 2023، سعودیە، لە نێوان سەرکردەکانی وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) و ئاسیای ناوەڕاست، هاوبەشییەکیان بنیات ناوە کە بەڵێن دەدات فەرمیتر و هەمیشەیی بێت.
لوتکەی وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) لە تاشکێنت، ئۆزبەکستان، لە ساڵی 2024 هەماهەنگییە ئاسایشی و ئابووری و وزەییەکانی ناوچەکەی پتەوکرد، بە هەمان شێوە ئاسیای ناوەڕاست و بە تایبەتی ئۆزبەکستانی وەک ناوەندێکی گرنگ بۆ بازرگانی و هاوبەشیی ستراتیژی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو جێگیر کرد.
کۆبوونەوەی مانگی نیسانی 2025 لە کوەیت، سەکۆیەکی بۆ پێداچوونەوە بە پێشکەوتنەکان و هێڵکاری داهاتووی هاوبەشییە پەرەسەندووەکە دابین کرد. بڕیارە دووەمین لوتکەی ئاستی باڵا لە نێوان وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) لە سەمەرقەند بەڕێوە بچێت.
هەماهەنگیی ئاسایشی
کارنامەی هاوبەشی ئەنجومەنی هاریکاری کەنداو (GCC) و ئاسیای ناوەڕاست (2023-2027) جەخت لەسەر هەوڵە هەماهەنگەکانی ئاسایشی ناوچەکە دەکاتەوە. کارنامەکە، کە لە میانی کۆبوونەوەیەکی ساڵی 2024 لە تاشکێنت پەسەند کرا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی یاخیبوون، تیرۆریزم، توندڕەویی توندوتیژ و تاوانی سنووربەزێن داوای ئەنجامدانی کۆبوونەوەی بەردەوام، ڕێکخستنی وۆرک شۆپی هاوبەش و هاوبەشپێکردنی زانیاریی هەواڵگری دەدات. گفتوگۆکان بەرەو پێکهێنانی ڕاوێژکاریی هەمیشەیی لە نێوان دەزگاکانی ئاسایشی نیشتمانیدا بەرەوپێشچوون.
لە دوایین کۆبوونەوەی وەزاریدا لە کوەیت، کە بەشداربووان تیشکیان خستە سەر پێویستیی چالاکی هاوبەش بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی توندوتیژ و تیرۆریزم، ئەم هاوبەشییە بەهێزتربوو. ئەم هاوئاهەنگییە بەشێکە لە گۆڕانکارییەکی فراوانتر لە بیرکردنەوەی ناوچەییدا. لە مانگی ئابی 2024، قاسم جۆمارت تۆکایێڤی سەرۆکی کازاخستان داوای پێکهێنانی چوارچێوەیەکی کاری نوێی ئاسایشی ناوچەیی کرد، کە ڕەنگدانەوەی ڕێبازی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) بوو بۆ بەرگریی پێکەوەیی کە لە دوورکەوتنەوە لە فرەجەمسەری و دابەشبوونی جیۆپۆلەتیکی سەرچاوەی گرتبێت.
لە کۆبوونەوەی مانگی نیسانی 2025، وەزیری دەرەوەی کوەیت ئەل یەحیا جەختی لە گرنگیی ڕاوێژکاری و هەماهەنگی کردەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییە هاوبەشەکان، بە دیاریکراوی لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، هەڕەشە ئەلیکترۆنیەکان و پشتیوانیکردنی دارایی گروپە توندڕەوەکان. بە هەمان شێوە بۆ هەوڵەکان لە پەرەپێدانی میکانیزمەکانی چالاکی هاوبەش، ستایشی سکرتاریەتی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC)ـی کرد، وە ئاماژەی بەوەشکرد کە ئاسایش و سەقامگیری وەک پایە بنەڕەتییەکانی هەماهەنگیی نێوان هەرێمەکان دەمێنێتەوە.
کۆبوونەوەی مانگی نیسان لەسەر تەوژمی کۆنفرانسی ئاستی باڵای پێشووتر سەبارەت بە سبەهێزکردنی هەماهەنگیی نێودەوڵەتی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بنیاتنانی میکانیزمی چالاکی ئاسایشی سنوور، قۆناغی کوەیتز لە پرۆسەی دوشانبێ، کە کوەیت لە مانگی تشرینی دووەمی 2024ـدا میوانداری کرد، بنیات دەنرێت.
صپرۆسەی دوشانبێش لە مانگی ئەیلوولی 2018 لەلایەن تاجاکستان و فەرمانگەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دەستیپێکرد، کە بریتییە لە زنجیرەیەک کۆبوونەوەی ئاست باڵای بەردەوام بە مەبەستی یارمەتیدانی وڵاتان، بە دیاریکراوی لە ئاسیای ناوەڕاست و کەنداو بۆ پێکەوە کارکردن بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، باشترکردنی ئاسایشی سنوورەکان و وەڵامدانەوەی هێرشە ئەلیکترۆنیەکان و پشتیوانیکردنی دارایی توندڕەوەکان.
بە گرنگیدانێکی بەرفراوان بە هاوبەشپێکردنی هەواڵگری و توندکردنەوەی ئاسایشی سنوورەکان لەسەر زەمین، دەریا و ئاسمان، کۆنفرانسەکە وەک سەکۆیەکی گرنگ بۆ باشترکردنی هەوڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمی ناوچەیی خزمەتی کرد. ڕێکخەران گرنگییەکی تایبەتیان بە باشترکردنی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای چاودێری و ڕووبەڕووبوونەوەی پشتیوانیکردنی دارایی تیرۆر دا.
کۆنفرانسەکە ڕەنگدانەوەی هاوئاهەنگی پەرەسەندنی نێوان وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداوە (GCC) سەبارەت بە ئاڵنگاریی ئاسایشی هاوبەش و پێویستی وەڵامدانەوەیەکی یەکگرتووتری نێوناوچەیی. وا چاوەڕوان دەکرێت لوتکەی داهاتووی سەمەرقەند ئەم هاوبەشییە ستراتیژییە قووڵتر بکات.
هاوبەشیی ئابووری
بازرگانانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سوودوەرگرتن لەو دەرفەتانەی کە خواستی ناوچەکە بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئابووری بە چین و ڕووسیا پێشکەشی دەکات، لە ئاسیای ناوەڕاستدا بەدوای وەبەرهێناندا دەگەڕێن. وڵاتانی کەنداو پێگەی خۆیان وەک هاوبەشی ستراتیژیی نوێ جێگیر دەکەن. بەرژەوەندییەکە هاوبەشە. حکومەتەکانی ئاسیای ناوەڕاست بەدوای وەبەرهێنەری متمانەپێکراوی خاوەن کەمترین ئاڵۆزیی جیۆپۆلەتیکیدا دەگەڕێن. بۆ نموونە ئۆزبەکستان، زیاتر لە 34 ملیار دۆلاری وەبەرهێنانی لە سعودیە و تورکیا ڕاکێشاوە، وە چالاکانە لە وڵاتانی کەنداودا بەدوای هاوبەشی وزەی خاوێندا دەگەڕێت.
پەیوەندیی بەهێزتری نێوان ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) لە گەشەسەندنی خێرای پەیوەندییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگی داوەتەوە. لە ساڵی 2022ـەوە، وەبەرهێنانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) لە ئاسیای ناوەڕاست نزیکەی سێ هێندە زیادی کردووە. بانکی گەشەپێدانی ئیسلامی بە بڕی 9.1 ملیار دۆلاری لە دەوڵەتانی ئەنجومەنی وڵاتانی سەربەخۆ وەبەرهێنانی ئەنجامداوە و ڕێژەی 60%ـی ئەو قەبارەیە بۆ ئاسیای ناوەڕاست خەرجکراوە. بە هەمان شێوە گەشتکردن لە وڵاتانی کەنداوەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست، بەتایبەت لە سعودیە و ئیماڕات (UAE)ـەوە لە هەڵکشاندایە.
شەپۆلی نوێی هەماهەنگی، سوودی بەرچاو بۆ هەردوولا دەهێنێت. بۆ ئاسیای ناوەڕاست، بریتییە لە دەرفەتێک بۆ بنیاتنانی ئابوورییەکی خۆڕاگرتر. بۆ وڵاتانی ناوچەی کەنداو، بریتییە لە ڕێگایەک بۆ زیادکردنی کاریگەری و دەستکەوتە ئابوورییەکانیان بەبێ ئەوەی لە ململانێی نێوان زلهێزە جیهانییەکان تێوەبگلێن. دەوڵەتانی کەنداو بە دوو ئامانج هاندراون: هەمەچەشنکردنی ئابوورییە پشتبەستووەکەیان بە هایدرۆکاربۆن و وەبەرهێنان لە ڕێڕەوی گواستنەوەی نێودەوڵەتیی ترانس کاسپیان (قەزوین)، کە لە ڕێگەی دەریای قەزوین و قەفقازەوە، ئاسیا بە ئەوروپا دەبەستێتەوە و بە خێراتر و کاراتر دادەنرێن وەک لە ڕێڕەوە نەریتییەکانی گواستنەوە.
وەزیرانی سعودیە سەردانی کۆماری قڕغستان و کازاخستانیان کردووە، ئەمەش ئاماژە بە پابەندبوونی قووڵتر بە ناوچەکە دەدات. لە ساڵی 2024، سعودیە لە سندوقی سعودیە بۆ گەشەپێدان بەڵێنیداوە بڕی 20 ملیار دۆلار بۆ پڕۆژەی ژێرخانی گەورە لە هەردوو وڵاتدا خەرج بکات.
لەلایەکی ترەوە، مەسدەڕ و کۆمپانیاکانی تری ئیماڕات پڕۆژەی گەورەی وزەی نوێبووەوە لە سەرانسەری کۆماری قڕغستان و ئۆزبەکستان بەرەوپێش دەبەن. بانکی ئەبوزەبی یەکەم، بوو بە پشتیوانیکەری سەرەکیی دارایی پڕۆژەی وێستگەی کارەبای بای زەرەفشانی ئۆزبەکستان، کە وێستگەیەکی 500 مێگاواتیە و گەورەترین پڕۆژەی وزەی نوێبووەوەیە لە ئاسیای ناوەڕاست. لە کازاخستان، گروپی ئەی دی پۆڕتسی ئیماڕات لە ڕێگەی کۆمپانیایەکی هاوبەش لەگەڵ کۆمپانیای گواستنەوەی حکومیی کازاخستان چەندین کەشتی نەوت هەڵگر لە دەریای قەزوین بەڕێوەدەبات. لە ساڵی 2024، کۆمپانیای ئەی دی پۆڕتس بەڵێنیدا بۆ فراوانکردنی کەشتیگەلی دەریایی و گەشەپێدانی ژێرخانی کەناراوەکان هاوکاریی کازاخستان بکات. لێشاوی دارایی بەرفراوان لە سعودیە و ئیماڕاتەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست نەک تەنها لە ژێرخان و وزە، بەڵکو لە بواری تەکنەلۆژیای زانیاری و کشتوکاڵیشدا پاڵپشتی پڕۆژەکان دەکات.
بە هەمان شێوە قەتەڕیش بە شێوەیەکی بەردەوام شوێنپێی دارایی خۆی زیاد دەکات. لە ساڵی 2024، بانکی لێشای قەتەڕ بە بەهای 134 ملیۆن دۆلار بانکی بێرێکی کازاخستان JSCـی کڕی، ئەمەش یەکەم کڕینی تەواوەتیی بانکێکی ئاسیای ناوەڕاست بوو لەلایەن وەبەرهێنەرێکی کەنداوەوە. سندوقی قەتەڕ بۆ گەشەپێدان 50 ملیۆن دۆلاری بۆ تاجاکستان بۆ وێستگەی کارەبای هایدرۆئەلیکتریکی ڕۆگون تەرخانکرد، ئەمە جگە لە وەبەرهێنانەکانی پێشوو لەلایەن سعودی، و ئیماڕاتی و کوەیتییەکان لە پڕۆژەکەدا.
پەرەسەندنی پەیوەندییەکانی کۆماری قڕغستان لەگەڵ عومان ڕەنگدانەوەی فراوانبوونی هەماهەنگییەکانە. لە مانگی شوباتی ساڵی 2025، وەزیرانی دەرەوەیان بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی نوێ لە بوارەکانی بازرگانی، وەبەرهێنان و گەشتیاری کۆبونەوە. بۆ بە فەرمیکردنی پەیوەندییەکە، کۆماری قڕغستان پێشنیاری پێکهێنانی کۆمیسیۆنێکی نێوحکومەتی و ئەنجومەنی بازرگانیی هاوبەشی کرد. بە هەمان شێوە وەزیری دەرەوەی قڕغستان جینبێک کولوبایێڤ بۆ بەشداریکردن لە کۆڕبەندی وەبەرهێنانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) و لوتکەی جیهانی شاخ لە ساڵی 2027ـدا، بانگهێشتی عومانی کرد. هەردوو سەکۆکان تیشک دەخەنە سەر ئامانجە ئابوورییەکان و بەرژەوەندییە ستراتیژییە هاوبەشەکان.
کۆبوونەوەی نێوان بەرپرسانی قڕغستان و عومان بە واژۆکردنی یاداشتێک سەبارەت بە ڕاوێژکارییە سیاسییەکان کە ئاماژەیە بۆ پابەندبوون بە وتووێژی بەردەوام، گەیشتە لوتکە. پشتیوانییەکانی عومان بۆ پێشنیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانی کۆماری قڕغستان و بەرژەوەندییەکانی لە هاوکاریی دوولایەنەی زیاتردا، ڕەوتی فراوانتری دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) کە بەدوای ڕۆڵی چالاکتردا دەگەڕێن لە ئاسیای ناوەڕاستدا، دەردەخەن.
لە کاتێکدا بازرگانیی نێوان ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) تاڕادەیەک کەمە کە ساڵانە بە بەهای 4 ملیار دۆلارە، بەڵام دەرفەتی زۆر هەیە بۆ فراوانکردن. لەگەڵ ئەوەشدا، زیادبوونی بازرگانی پشت بە باشترکردنی ژێرخانی گواستنەوە و لۆژیستی دەبەستێت کە هەردوو هەرێمەکە بەیەکەوە پەیوەست دەکات.
بە درککردن بە گرنگی گواستنەوە، سەرۆکی ئۆزبەکستان شەڤکەت میرزیۆیێڤ لە لوتکەی جەددە لە ساڵی 2023 پێشنیاری جێبەجێکردنی پڕۆژەی هێڵی ئاسنی ترانس ئەفغانی کرد، کە بەپێی خەمڵاندنەکان دەتوانێت بە ڕێژەی 30% بۆ 40% کاتی گواستنەوە و بە ڕێژەی 15% بۆ 20% تێچووی لۆژیستی کەم بکاتەوە.
جگە لەوەش، وڵاتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) ئامادەیی خۆیان دەربڕی بۆ پشتیوانیکردن لە ڕێگا سەرەکییەکانی گواستنەوە، لەوانە هێڵی ئاسنی چین، قڕغستان و ئۆزبەکستان و هێڵی ئاسنی ئۆزبەکستان، ئەفغانستان و پاکستان. ئەم پڕۆژانە دەبنە هۆی باشترکردنی دەستڕاگەیشتنی ئاسیای ناوەڕاست بۆ بازاڕە جیهانییەکان.
لەگەڵ بەدواداچوونی بەردەوام لەسەر ژێرخان و پابەندبوونەکانی وەبەرهێنان، هەماهەنگییەکانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) دەتوانێت گرێبەستە پەرشوبڵاوەکان بۆ هاوبەشییەکی ناوچەیی هەمیشەیی و بەهێزتر بگۆڕێت. سەرەڕای ئەوەش، ئەوەی خەریکە پێکدێت لە بازرگانی زیاترە. بگرە چوارچێوەیەکە بۆ هاوئاهەنگیی درێژخایەنی سیاسی و ستراتیژی، وە سەقامگیریی ناوچەیی. لوتکەی داهاتووی سەمەرقەند زیاتر پەیوەندییەکانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC) پتەوتر دەکات.
گۆڕانکاریی ستراتیژی ئاسیای ناوەڕاست
بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە چین و ڕووسیا، دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاستیش پەیوەندییەکانیان لەگەڵ قەوقازی باشوور بەهێزتر دەکەن. لەم دواییانەدا، وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست لە حەوتەمین کۆبوونەوەی ڕاوێژکاریی سەرۆک دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست لە تاشکێنت، ئازەربایجانیان وەک بەشداربوویەکی تەواو پەسەندکرد.
لەگەڵ بوونی پلان بۆ دامەزراوە هەمیشەییەکان، سکرتاریەتێکی نۆبەیی و هەماهەنگی دیپلۆماسی بەهێزتر، سەرکردەکانی ئاسیای ناوەڕاست لەسەر گۆڕینی لوتکەی ڕاوێژکاریی خۆیان بۆ گروپێکی ستراتیژی فەرمی بە ناوی سکۆمەڵگەی ئاسیای ناوەڕاست،ز ڕێککەوتن. ئەمەش ئەو ناوچەیە پێکدەهێنێت کە بەرپرسان بە سناوچەیەکی جیۆپۆلەتیک و جیۆئابووریی نوێزـی بە توانا بۆ بەرەوپێشبردنی سەقامگیریی بەرفراوانتر پێناسەی دەکەن.
لە هەمان کاتدا، ئەمریکا لە ڕێگەی گروپی C5+1 پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئاسیای ناوەڕاست فراوانتر دەکات. لوتکەی واشنتۆن لە مانگی تشرینی دووەمی 2025، کە یادی دەهەمین ساڵەی گرووپەکە بوو، تیشکی خستە سەر کانزا گرنگەکان. ئاسیای ناوەڕاست بە خەمڵاندن خاوەنی 25 کانزایە لە کۆی ئەو 54 کانزایەی لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە وەک زۆر گرینگ دەستنیشانکراون، لەنێویاندا ڕێژەی 43%ـی یۆرانیۆمی جیهان بە تەنها لە کازاخستاندایە. لوتکەکە ڕێککەوتنی جددی مسۆگەرکرد، لەوانە ڕێککەوتنێکی 4.2 ملیار دۆلاری لە نێوان کازاخستان و کۆمپانیای وابتێکی بەرهەمهێنەری شەمەندەفەری ئەمریکی بۆ نوێکردنەوەی قافڵەی فارگۆنەکانی شۆفێریکردنی وڵاتەکە، بە هەمان شێوە یاداشتنامەیەک سەبارەت بە هەماهەنگیی کانزا گرنگەکان.
ئەم هاوبەشییە گەشەسەندووانە لەگەڵ دەوڵەتانی عەرەبی، ئازەربایجان و ئەمریکا، بەیەکەوە جەخت لەسەر گۆڕانکارییەکی ستراتیژیی فراوانتر لە سیاسەتی دەرەوەی ئاسیای ناوەڕاست دەکەنەوە. حکومەتەکانی ناوچەکە جەخت لەسەر ڕێبازێک دەکەنەوە کە کەمتر پشت بە پەیوەندییەکانی سەردەمی سۆڤیەت ببەستێت. ئەم ڕێگا نوێیە گونجاندنێکی زیاتری ئابووری، ئاسایشی و جیۆپۆلەتیکی پێشکەش دەکات.